Pomoc w integracji społecznej ukierunkowana na środowisko społeczne – osoby dorosłe

Przejrzyste przestrzenie społeczne

Przejrzyste przestrzenie społeczne są bardziej sprzyjające tworzeniu interakcji międzyludzkich oraz ustalaniu form wsparcia niż anonimowe, rozległe i nieprzejrzyste przestrzenie społeczne (Röh/Meins 2021). Przy podziale przestrzeni społecznych należy uwzględnić często ograniczoną mobilność osób korzystających z pomocy integracyjnej.

Podział na pięć przestrzeni społecznych

Aby ponadto uwzględnić różnorodność poszczególnych przestrzeni i myśleć w kategoriach małych obszarów, wprowadza się podział na pięć przestrzeni społecznych. Wynikająca z tego bliskość geograficzna ułatwia np. dostęp do usług publicznych. Zaletą jest również to, że nadal możliwe jest przeprowadzanie kompleksowych analiz danych (dokumentacja dotycząca stopnia niepełnosprawności [GdB] zawiera dokładne i jednoznaczne adresy; analiza przeprowadzana przez urzędy pracy jest również szczegółowa). Podział ten jest ponadto wykorzystywany już wewnętrznie w administracji do celów planowania (planowanie zapotrzebowania na placówki opieki nad dziećmi).

Przypisanie miejscowości do obszarów planowania

W celu podziału Jeny na obszary społeczne sensowne wydaje się przypisanie miejscowości do „najbliższego” obszaru planowania. Pozwala to na myślenie w skali lokalnej, a mimo to miejscowości są nadal traktowane w sposób indywidualny (lub bardziej indywidualny).

Zalety tego podziału

Podział ten umożliwia ponadto wykorzystanie koncepcji rozwoju dzielnic. Podział na małe jednostki zapewnia większą indywidualność. Obszar społeczny można lepiej (indywidualnie) zbadać i wykorzystać.

Dzięki temu potencjalne ośrodki uczestnictwa są łatwiej dostępne. Również ewentualne konferencje dotyczące przestrzeni społecznej można z powodzeniem organizować.

Wszystkie dotychczas przedłożone koncepcje podmiotów świadczących usługi w zakresie pracy w przestrzeni społecznej uwzględniają wszystkie obszary planowania, a zatem można je bez problemu zastosować do tego podziału. W dzielnicy Nord, pomimo dużej powierzchni i dużego potencjału rozwoju (budowlanego), dotychczas istnieje mniej otwartych ofert pomocy integracyjnej. Należy szczególnie zagospodarować tę przestrzeń społeczną, aby umożliwić udzielanie wsparcia o niskim progu dostępności. 

Wada tego podziału

Wadą tego podziału pozostaje również fakt, że miejscowości są w pewnym stopniu pomijane w analizie. Należy jednak zauważyć, że zazwyczaj panuje tam inna struktura społeczna niż w dzielnicach miejskich i oczekuje się od wszystkich mieszkańców większej mobilności.

Cel: trwała poprawa warunków życia mieszkańców w ich dzielnicach

Dla Wydziału Spraw Socjalnych miasta Jena podejście zorientowane na przestrzeń społeczną oznacza znacznie więcej niż tylko zmianę zakresu kompetencji lub struktur administracyjnych. Stanowi ono całościową strategię, której celem jest trwała poprawa warunków życia mieszkańców w ich dzielnicach. Chodzi tu o rozpoznanie istniejących zasobów i potencjału w poszczególnych dzielnicach, ich aktywizację oraz powiązanie ich z potrzebami mieszkających tam ludzi.

Mieszkańcy jako aktywni twórcy swojego życia i przestrzeni społecznej

Podejście oparte na orientacji na przestrzeń społeczną świadomie opiera się na mocnych stronach ludzi, ich otoczeniu i sieciach społecznych. Postrzega obywateli jako aktywnych twórców własnego życia i przestrzeni społecznej. Dlatego też oferty wsparcia powinny w większym stopniu opierać się na rzeczywistych warunkach życia i być opracowywane wspólnie z osobami zainteresowanymi, ich bliskimi oraz podmiotami działającymi w przestrzeni społecznej.

Umożliwianie i wzmacnianie uczestnictwa społecznego w przestrzeni życia

W przypadku pomocy integracyjnej oznacza to wyjście poza klasyczną pomoc w poszczególnych przypadkach. W centrum uwagi nie znajdują się już wyłącznie indywidualne świadczenia, ale także pytanie, w jaki sposób można umożliwić i wzmocnić uczestnictwo społeczne w przestrzeni życiowej. Obejmuje to wspólne rozważania specjalistów, podmiotów świadczących usługi i administracji na temat tego, w jaki sposób mogą towarzyszyć osobom potrzebującym wsparcia w taki sposób, aby aktywnie włączyć ich środowisko życia – sąsiedztwo, czas wolny, pracę i edukację.

Grupa robocza ds. orientacji na przestrzeń społeczną

Aby wprowadzić tę zmianę w praktyce, miasto Jena współpracuje ze specjalnie powołaną grupą roboczą ds. orientacji na przestrzeń społeczną. W jej skład wchodzą przedstawiciele podmiotów świadczących usługi, pracownicy administracji oraz osoby posiadające własne doświadczenia w tej dziedzinie. Celem jest skoordynowane działanie, które w sensowny sposób łączy zasoby i wzmacnia samostanowienie osób.

W ten sposób krok po kroku powstaje nowe rozumienie pomocy integracyjnej – oparte na zaufaniu, tworzeniu sieci kontaktów i wspólnej odpowiedzialności, które konsekwentnie stawia w centrum uwagi uczestnictwo w przestrzeni społecznej.

Pomysł wspólnego, opartego na współpracy opracowania nowej formy współpracy, uwzględniającej zasoby poszczególnych osób oraz środowiska społecznego, został przedstawiony podczas posiedzenia Gminnego Związku Psychiatrii pod koniec 2022 roku. Udział w grupie roboczej był dobrowolny. Od stycznia 2023 r. grupa robocza spotyka się co miesiąc.

Celem grupy roboczej jest opracowanie wspólnej koncepcji BTHG dla miasta Jeny, opartej na wspólnej wizji, wspólnie opracowanych standardach fachowych dotyczących współpracy oraz profilach przestrzeni społecznej, która ma zostać przetestowana w ramach projektu modelowego.

W tym celu podczas pierwszych spotkań opracowano wspólne zasady przewodnie i podzielono Jenę na obszary społeczne.

Członkowie grupy roboczej

Członkowie grupy roboczej to:

• Podmioty świadczące usługi
  • Aktion Wandlungswelten Wohnverbund gGmbH
  • Diako Teilhabe und Inklusion gemeinnützige GmbH
  • Ein Dach für Alle e. V. Jena
  • Grenzenlos e. V. – Stowarzyszenie na rzecz osób niepełnosprawnych i osób w trudnej sytuacji
  • Saale-Betreuungswerk der Lebenshilfe Jena gGmbH
  • Pomoc w samopomocy – „Begegnung Jena” e. V.
  • TSA Edukacja i Sprawy Społeczne gGmbH
  • AWO Regionalverband Mitte-West-Thüringen e. V.
• Pracownicy administracji
  • Specjalistyczna służba ds. zdrowia
  • Służba ds. spraw społecznych
  • Biuro ds. zadań przekrojowych Wydział 4
  • Praca w Jenie – Urząd Pracy miasta Jena
• Osoby z własnym doświadczeniem.

Ponadto w projekcie pilotażowym uczestniczą ośrodki dziennego pobytu stowarzyszenia „Hilfe zur Selbsthilfe – Begegnung Jena e. V.” oraz „Aktion Wandlungswelten Tageszentrum gGmbH”, początkowo bez przechodzenia na kompleksowe usługi zorientowane na osobę.

Lata 2024 i 2025 zostały wykorzystane na dopracowanie szczegółów umowy ramowej dotyczącej projektu modelowego – obejmowało to:

• standardy merytoryczne
• opracowanie struktury gremiów
• szczegóły współpracy w zakresie przestrzeni społecznej
• oraz opracowanie nowej struktury finansowej.

W radzie doradczej ds. osób niepełnosprawnych oraz w gminnym stowarzyszeniu psychiatrycznym regularnie przedstawiane są sprawozdania dotyczące aktualnego stanu prac.

Dostosowanie oferty usług do obszaru wyznaczonego pod względem społeczno-geograficznym

Pojęcie orientacji na przestrzeń społeczną oznacza ukierunkowanie oferty usług na obszar ograniczony pod względem społeczno-geograficznym. Może to być dzielnica, osiedle lub region.

Pojęcie to obejmuje jednak również ukierunkowanie na przestrzeń skonstruowaną społecznie, czyli na określoną przestrzeń życiową lub społeczny mikrokosmos, który umieszcza mieszkańców w relacji z ich otoczeniem. W zakresie pomocy integracyjnej w Jenie kierujemy się zatem w znacznym stopniu poglądami Wolfganga Hinte przy opracowywaniu koncepcji specjalistycznej dotyczącej orientacji na przestrzeń społeczną.

Zgodnie z tym podejściem przestrzeni społecznej nie należy postrzegać wyłącznie w kategoriach „przestrzennych”, lecz przy aktywnym udziale osób, których to dotyczy, należy kształtować światy życia i tworzyć rozwiązania, które pomagają ludziom radzić sobie nawet w trudnych sytuacjach życiowych.

Pięć zasad

Kluczowe znaczenie ma tu pięć zasad:

1. W centrum uwagi zawsze znajdują się interesy i wola osób uprawnionych do świadczeń.
2. Unikamy opieki i stawiamy na aktywizację.
3. W koncepcji przestrzeni społecznej konsekwentnie zwracamy uwagę na zasoby zarówno poszczególnych osób, jak i dzielnic.
4. Praca w przestrzeni społecznej musi być prowadzona w sposób przekrojowy, obejmujący różne grupy docelowe i obszary.
5. Tworzenie sieci kontaktów i koordynacja licznych usług społecznych stanowią podstawę skutecznej pomocy indywidualnej.

Systematyczna praca z potencjałem osób uprawnionych do świadczeń oraz uwzględnianie środowiska życia

Dzięki systematycznej pracy z potencjałem osób uprawnionych do świadczeń oraz uwzględnianiu otoczenia życiowego konsekwentnie respektuje się wolę i interesy ludzi. Naturalne, kulturowe, strukturalne i społeczne otoczenie człowieka są uwzględniane w wsparciu skoncentrowanym na osobie w duchu samodzielnego i równoprawnego uczestnictwa w procesach społecznych i wspólnotowych.

Dlatego należy pozyskiwać i wykorzystywać istniejące zasoby, takie jak grupy samopomocy, otwarte miejsca spotkań itp., a także zasoby lokalne, takie jak stowarzyszenia, pchle targi itp.

Zasady przewodnie

Podsumowując, w grupie roboczej ustalono następujące zasady przewodnie:

• Konsekwentnie uwzględnia się interesy i wolę ludzi, aby każdy mógł rozwinąć swój osobisty potencjał.
• Celem jest postrzeganie przestrzeni społecznej jako miejsca uczestnictwa oraz umożliwienie jej doświadczania.
• Orientacja na przestrzeń społeczną ma pierwszeństwo przed orientacją na grupy docelowe.
• Kształtowanie przestrzeni społecznej powinno odbywać się w sposób partycypacyjny, tak aby była ona atrakcyjna dla wszystkich obywateli.
• Priorytetową zasadą jest podejście skoncentrowane na osobie.
• Praca w przestrzeni społecznej oznacza otwieranie sieci kontaktów i wykorzystywanie zasobów pochodzących ze środowiska społecznego.
• Orientację na przestrzeń społeczną należy rozumieć jako wspólny proces uczenia się, innowacji i rozwoju.
• Wszyscy ludzie kształtują przestrzeń społeczną.
• Ważne są przejrzyste oferty oraz wzajemna współpraca, a także tworzenie sieci powiązań między nimi.
• Dynamiczne zasoby przestrzeni społecznej są motorem uczestnictwa.
• Jedna osoba może korzystać z wielu przestrzeni społecznych i powinna mieć taką możliwość.
• Przestrzenie społeczne są również postrzegane w kategoriach przestrzennych.
• Przestrzeń życiowa niekoniecznie jest jednocześnie przestrzenią społeczną.

W 2027 roku w Jenie ma ruszyć wspólny projekt pilotażowy miasta Jeny we współpracy z wybranymi podmiotami świadczącymi usługi w zakresie pomocy integracyjnej. Celem projektu jest dalszy rozwój koncepcyjny i praktyczny działań ukierunkowanych na przestrzeń społeczną, a także wdrożenie kompleksowych usług zorientowanych na osobę (PKL) zgodnie z wytycznymi Turyńskiej Umowy Ramowej na podstawie § 131 ust. 1 SGB IX.

Realizacja i procedura

Partnerzy projektu wspólnie ponoszą odpowiedzialność za dalszy rozwój merytoryczny i ekonomiczny obszarów społecznych w Jenie.

Planowane elementy realizacji to:

• stworzenie wiążących struktur współpracy między administracją miejską, podmiotami świadczącymi usługi oraz innymi podmiotami,
• opracowanie analizy aktualnej sytuacji i potrzeb w obszarze społecznym,
• opracowanie i przetestowanie zintegrowanych modeli wsparcia w ramach PKL,
• utworzenie regularnie spotykających się gremiów projektowych (grupa sterująca, fora eksperckie, kręgi ewaluacyjne),
• ciągła refleksja, dokumentacja i dostosowywanie strategii działania.

Projekt funkcjonuje jako system uczący się. Dzięki połączeniu praktycznych testów, refleksji merytorycznej i ewaluacji uruchamiane są ciągłe procesy rozwojowe.

Organizacja procesu i uczestnictwo

Projekt modelowy jest realizowany zgodnie z wytycznymi Turyńskiej Umowy Ramowej zgodnie z § 131 SGB IX – w szczególności z uwzględnieniem kompleksowej opieki zorientowanej na osobę (PKL) oraz orientacji społeczno-przestrzennej.
Wszyscy uczestnicy wspólnie ponoszą odpowiedzialność za rozwój merytoryczny i gospodarczy przestrzeni społecznych.

Kluczowym elementem projektu jest podejście partycypacyjne: osoby wymagające wsparcia oraz reprezentujący je podmioty są aktywnie angażowane w proces tworzenia koncepcji, wdrażania i oceny.

Podmioty odpowiedzialne za świadczenia oraz ich wykonawcy udostępniają w tym celu przejrzyste informacje na temat celów, treści i procesów realizacji oraz wspierają zaangażowanie adresatów.

Samostanowienie osób uprawnionych do świadczeń pozostaje zagwarantowane – indywidualny wybór podmiotu świadczącego usługi odbywa się nadal niezależnie i dobrowolnie.

Korzyści dla wszystkich uczestników

Projekt opiera się na przekonaniu, że praca zorientowana na przestrzeń społeczną przynosi korzyści wszystkim zainteresowanym – w szczególności osobom wymagającym wsparcia.

Korzystają oni z bardziej zróżnicowanej i lepiej skoordynowanej oferty wsparcia, która koncentruje się na ich indywidualnych potrzebach. Dzięki ścisłej współpracy między podmiotami świadczącymi usługi pomoc jest lepiej koordynowana, a bariery, które mogłyby wynikać z izolowanej pracy, są eliminowane.

W ten sposób powstaje kompleksowa sieć wsparcia, która nie tylko zapewnia bezpośrednią pomoc, ale także otwiera długoterminowe perspektywy.

Każda osoba zostanie poinformowana o strukturach, uczestnikach i możliwych skutkach oraz otrzyma ulotkę informacyjną na ten temat.

Oczekiwane efekty i trwałość

Celem projektu pilotażowego jest:

• zwiększyć zdolność regionalnej pomocy integracyjnej do współpracy i innowacji,
• zwiększyć efektywność wykorzystania zasobów oraz wzmocnić synergię merytoryczną,
• uzyskanie systemowych efektów edukacyjnych na rzecz wdrożenia struktur zorientowanych na przestrzeń społeczną na całym obszarze.

W perspektywie długoterminowej projekt przyczynia się do wzmocnienia odporności i jakości infrastruktury społecznej w Jenie oraz promuje opartą na współpracy kulturę wspólnej odpowiedzialności między podmiotami, placówkami i osobami uprawnionymi do świadczeń.

Wgląd w pomoc integracyjną zorientowaną na przestrzeń społeczną – prezentacja projektu modelowego

W ramach Tygodnia Zdrowia Psychicznego 2025 oraz z okazji dziesiątej rocznicy powstania Gminnego Związku Psychiatrii miasto Jena skorzystało z okazji, aby zaprezentować opinii publicznej swój aktualny projekt dalszego rozwoju pomocy integracyjnej zorientowanej na przestrzeń społeczną. 

29 października 2025 r. w Volkshaus zgromadziło się wielu przedstawicieli świata polityki, administracji, niezależnych podmiotów, placówek pomocy integracyjnej oraz osób posiadających własne doświadczenia w tej dziedzinie. Zapoznali się oni z aktualnym stanem wdrożenia oraz przyszłym kierunkiem rozwoju pomocy integracyjnej zorientowanej na przestrzeń społeczną w Jenie. Szczególną atrakcją wydarzenia był wykład prof. dr Wolfganga Hinte, założyciela i wieloletniego pioniera podejścia zorientowanego na przestrzeń społeczną w Niemczech. W swoim wykładzie prof. Hinte w imponujący sposób wykazał, że działanie zorientowane na przestrzeń społeczną wykracza daleko poza zmiany organizacyjne: oznacza ono konsekwentne stawianie ludzi w centrum uwagi, wzmacnianie ich samostanowienia oraz aktywne angażowanie lokalnych zasobów – w sąsiedztwach, dzielnicach i sieciach.

Na konkretnych przykładach z praktyki pokazał, jak dzięki zmianie podejścia – odejście od opieki na rzecz odpowiedzialności własnej i uczestnictwa – mogą powstawać nowe rozwiązania. Jego inspiracje zachęciły uczestników do kontynuowania obranej drogi w Jenie oraz do dalszego rozwijania myślenia zorientowanego na przestrzeń społeczną jako wspólnego zadania.

Po wykładzie sugestie prof. Hinte’a zostały podjęte podczas warsztatów tematycznych. Specjaliści ds. pomocy integracyjnej wymienialisię poglądamina tematy: partycypacja, nowe podejście – nowe myślenie oraz tworzenie sieci kontaktów. W małych grupach opracowano konkretne pomysły i podejścia dotyczące tego, jak wzmocnić i dalej rozwijać działania zorientowane na przestrzeń społeczną w codziennej praktyce. Ożywiona wymiana poglądów wyraźnie pokazała, jak duże jest zainteresowanie wspólnym podążaniem nowymi ścieżkami i zakorzenianiem zasady uczestnictwa we wszystkich obszarach pracy.

To bardzo dobrze odwiedzone wydarzenie pokazało, że praca zorientowana na przestrzeń społeczną spotyka się z dużym zaangażowaniem i wysoką gotowością do współpracy. Dzięki wymianie poglądów między specjalistami, administracją, politykami i osobami z własnym doświadczeniem zrobiono kolejny ważny krok w kierunku aktywnego promowania partycypacji i tworzenia sieci kontaktów w mieście Jena oraz trwałej poprawy jakości życia osób wymagających wsparcia.

Szczegółowa dokumentacja wydarzenia oraz materiały uzupełniające są dostępne w sekcji plików do pobrania.